علم، اخلاق و حکمت در فرهنگ دانشگاهی ایران اسلامی: چالش‌ها و راهکارها

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

استادیار گروه آموزش معارف اسلامی، دانشگاه فرهنگیان، تهران، ایران

چکیده
فرهنگ دانشگاهی در هر جامعه‌ای بازتابی از نظام معرفتی، اخلاقی و غایتمند آن جامعه است. در ایران اسلامی، دانشگاه افزون بر کارکرد آموزشی و پژوهشی، واجد رسالتی تمدنی و هویتی نیز هست. با این حال، تحولات چند دهه اخیر نشان می‌دهد که میان سه ساحت بنیادین علم، اخلاق و حکمت در فضای دانشگاهی نوعی گسست و ناهم‌ترازی پدید آمده است؛ گسستی که در قالب غلبه شاخص‌های کمّی، تضعیف اخلاق حرفه‌ای و کمرنگ‌شدن جهت‌گیری حکمی نمود یافته است. هدف این پژوهش ارائه مدلی لایه‌مند برای تبیین و بازسازی فرهنگ دانشگاهی ایران اسلامی بر پایه تعامل نظام‌مند علم، اخلاق و حکمت است. پژوهش حاضر با رویکرد کیفی و روش توصیفی–تحلیلی و بر اساس تحلیل اسناد نظری، مطالعات پیشین و سیاست‌های آموزشی انجام شده است. یافته‌ها نشان می‌دهد که فرهنگ دانشگاهی اسلامی را می‌توان در قالب مدلی سه‌لایه‌ای سامان داد که در آن، «علم» به‌عنوان لایه اجرایی، «اخلاق» به‌عنوان لایه تنظیم‌کننده و «حکمت» به‌عنوان لایه هدایت‌گر عمل می‌کند. همچنین شش دسته چالش شامل چالش‌های معرفت‌شناختی، اخلاقی، ساختاری، گفتمانی، انگیزشی و نهادی در مسیر تحقق این الگو شناسایی شد. نتایج پژوهش نشان می‌دهد که بازسازی فرهنگ دانشگاهی مستلزم اصلاح نظام ارزیابی علمی، نهادینه‌سازی اخلاق حرفه‌ای و تدوین سیاست‌های حکمت‌محور در سطح کلان است.

کلیدواژه‌ها


قرآن
نهج البلاغه
1.      احمدزاده، علی. (1387). تاریخچه دانشگاه جندی شاپور. مجله پزشکی جندی شاپور، 7(1)، 1-11.
2.      اسدی، مهدی. (1402). دانشگاه اسلامی، یک مدل دانشگاهی؛ مطالعه‌ای مبتنی بر تجربه دانشگاه امام صادق (ع). فرهنگ در دانشگاه اسلامی، 13(47)، 147-184.
3.      اصغری بهمبری، حامد. (1402). مطالعه تطبیقی سیاست‌گذاری عدالت آموزشی در مالزی و ایران. مطالعات تطبیقی تربیت معلم (مجله بین‌المللی تحقیقات)، 2(1)، 55-84.
4.      امیدخدا، محمد حسین؛ وجه الله قربانی زاده؛ داوود حسین پور؛ و رودساز، حبیب. (1400). پدیدارشناسی رهبری فرهنگی در دانشگاه‌ها و مراکز آموزش عالی. مدیریت در دانشگاه اسلامی، دهم و (1 (21) متوالی)، 205-224.
5.      پسندیده، جواد؛ احمدی، غلامعلی؛ و دهقان زاده، احد. (2016). فرهنگ دانشگاهی و تغییرات آن در ایران. مجله مطالعات آموزشی، نما، 7(1، سال 4)، 22-34.
6.      حسینی، سیده اسماء. (2019). طراحی و آزمایش اثربخشی مداخله‌ای مبتنی بر تکنیک خداباوری در مقابل خودخواهی در ارتقای رفتارهای سلامت دینی. فرهنگ در دانشگاه اسلامی، دهم (4 (37) متوالی)، 567-594.
7.      داوری اردکانی، رضا. (1999). فرهنگ، خرد و آزادی. تهران: انتشارات ساقی.
8.      ذکایی، محمد سعید. (2013). مطالعات فرهنگی دانشگاهی در ایران: دستاوردها، چالش‌ها و افق‌ها. تحقیقات فرهنگی ایران، ششم (1 (21))، 1-22.
9.      کهرازهی، مجید؛ عارفی، محبوبه؛ خراسانی، اباصلت. (۱۴۰۴). «بررسی عملکرد تأمین مالی در مراکز آموزش عالی ایران مبتنی بر شاخص‌های دانشگاه نسل چهارم از دیدگاه اعضای هیأت علمی». نشریه مدیریت دانشگاهی، سال چهارم، شماره ۲ (پیاپی ۱۴)، صص ۴۷-۶۷.: (DOI): 10.22034/jam.2025.144052.1115
10.   کاظمی دارافشانی محمد حسین ؛ حجتی محبوبه (۱۴۰۴). «رویکرد دانشگاه‌های نسل پنجم کار و عمل (مورد مطالعه: دانشگاه اکسفورد، دانشگاه ملی سنگاپور، مؤسسه فناوری ماساچوست)». نشریه مدیریت دانشگاهی(فصلنامه مطالعات ادبی و فرهنگی معاصر)، سال چهارم، شماره ۲ (پیاپی ۱2)، صص ۱۳۳-۱۶۱.:   شناسه دیجیتال (DOI): 10.22034/jam.2025.144500.1121
11.   معاونت آموزش، پژوهش و فناوری وزارت صنعت، معدن و تجارت. (۱۳۹۹). «معرفی طرح توانمندسازی تولید و توسعه اشتغال پایدار (تاپ)»: https://www.atf.gov.ir/fa/news/1051
12.   ذوالفقارزاده، محمد مهدی؛ امیری، علینقی؛ و حسن زارعی متین. (2011). کشف «فرهنگ دانشگاهی»: تحلیلی نظری و گونه‌شناختی از مطالعات فرهنگ دانشگاهی. اندیشه مدیریت استراتژیک، پنجم (1 (9))، 45-97.
13.   رئوفی، رقیه؛ عسکری، مریم؛ و بسطامی، نعمت‌الله. (2018). نقش فرهنگ و ارزش‌های فرهنگی در معماری سنتی ایران. فصلنامه مطالعات ایلام، 3(7)، 1-14.
14.   زکریا، م. (2022). «ادغام دانش و فضیلت در آموزش عالی اسلامی: مورد IIUM». مجله اندیشه اسلامی، 18(2)، 33-49.
15.   زکی، عبدالله. (2014). فرهنگ به عنوان سیستمی از بازنمایی واقعیت. پرتو خرد، 14(2)، 113-134.
16.   شورای عالی انقلاب فرهنگی. (1392). سند دانشگاه اسلامی. تهران: دبیرخانه شورای عالی انقلاب فرهنگی.
17.   عسکری مقدم، رضا. (2018). طرحی برای سنجش فرهنگ علمی و دانشگاهی. مطالعات اجتماعی ایران، دوازدهم (دومین "ویژه ایلام")، 53-82.
18.   علیپور حافظی، مهدی. (2014). انتظارات مؤسسات آموزش عالی از نظام آموزش عالی کشور. فصلنامه پژوهش و برنامه‌ریزی در آموزش عالی، 30(2 (112 متوالی))، 1-15.
19.   فاضلی، نعمت‌الله. (2014). دانشگاه فرهنگ؛ دانشگاه‌ها و جامعه چگونه به هم مرتبط هستند؟. فصلنامه تحقیقات فرهنگی ایران، 18(2)، 87-117.
20.   کلباسی اصفهانی، فهیمه. (2015). شاخص های متمایز فرهنگ سازی در سیره و احادیث امام محمد باقر (ع). در اولین همایش ملی پژوهش های نوین در علوم انسانی و اجتماعی ایران. تهران: مرکز مطالعات و تحقیقات اسلامی سروش حکمت مرتضوی.
21.   مجلسی، محمد باقر بن محمد تقی. (1403). بحارالأنوار الجماعة للاخبار ائمه اطهار(ع). بیروت - لبنان: دار احیاء التراحة العربی.
22.   مطهری، مرتضی. (1989). تعلیم و تربیت در اسلام تهران: صدرا.
23.   مطهری، مرتضی. (1991). درآمدی بر دنیاپرستی اسلامی (جلد 1-6). تهران: صدرا.
24.   ناظمی اردکانی، مهدی. (1394). مهندسی فرهنگی کشور: تحول در ساختارها و سازوکارها. تهران: انتشارات ساقی.
25.   نصر، سید حسین. (1395). دین و نظام طبیعت. (محمدحسن فغفوری، مترجم). تهران: حکمت.
26.   یوسفی، جلال؛ ازکیا، مصطفی؛ و کلدی، علیرضا. (2017). توسعه یک مدل مفهومی حاصل از ادغام دانش بومی و مدرن با استفاده از نظریه بنیادی در احیا، حفظ، نگهداری و بهره‌برداری از منابع طبیعی با رویکرد پساتوسعه‌ای (مطالعه موردی: ایل ممسنی استان فارس). مطالعات جامعه‌شناختی، 1(34)، 7-31.
1)      Bourdieu, Pierre. (1977). Outline of a Theory of Practice. (R. Nice, Tran.). Cambridge: Cambridge University Press.
2)      Bourdieu, Pierre. (1986). Forms of Capital: General Sociology. (P. Collier, Tran.). Cambridge, UK ; Medford, MA: Polity.
3)      Bourdieu, Pierre; & Passeron, Jean-Claude. (1990). Reproduction in Education, Society and Culture, 2nd Edition. (R. Nice, Tran.). London: Sage Publications.
4)      Clark, Burton B. R. (1983). The Higher Education System: Academic Organization in Cross-National Perspective. Berkeley, California: University of California Press.
5)      ISC. (1403). RANKING OF UNIVERSITIES AND RESEARCH INSTITUTES OF IRAN. Retrieved May 7, 1404, from https://journalp.isc.ac/en/Home/RankHome
6)      Nasr, S. H. (2006). Islamic Science: An Illustrated Study. World Wisdom.
7)      Tierney, William G. (1988). Organizational Culture in Higher Education: Defining the Essentials. The Journal of Higher Education, 59(1), 2–21. https://doi.org/10.2307/1981868
8)      Tylor, Edward Burnett. (1871). Primitive Culture,  Researches into the Development of Mythology, Philosophy, Religion, Language, Art. London: John Murray.
9)     Yavuz, H. (2021). “Islam, Secularism, and Higher Education in Turkey.” Middle East Studies Review, 12(1), 77–95.