تحلیل روابط تجارتی ایران با روسیه از تاسیس سلسله قاجار تا پایان دوره محمد شاه؛ با تاکید بر تجارت دریایی بنادر انزلی، آستارا و بندرترکمن

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 گروه تاریخ، واحد یادگار امام خمینی (ره) شهر ری، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران

2 گروه مدیریت مالی، واحد تهران مرکزی، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران.

چکیده
این پژوهش به بررسی روابط تجاری ایران و روسیه در دوره قاجار، از آغاز سلطنت آقا محمدخان تا پایان حکومت محمدشاه، با تمرکز بر تجارت دریایی بنادر انزلی، آستارا و ترکمن می‌پردازد. اهمیت این موضوع از آن جهت است که دریای مازندران و بنادر شمالی ایران در این دوره به یکی از مهم‌ترین مسیرهای مبادلات اقتصادی میان ایران و روسیه تبدیل شدند. این پژوهش با استفاده از روش گردآوری اطلاعات به شیوه کتابخانه ای و روش تحقیق توضیفی و تحلیلی به روابط تجاری ایران و روسیه در دوره قاجار پرداخته است. یافته‌های تحقیق نشان می‌دهد که تحولات سیاسی و نظامی، از جمله جنگ‌های ایران و روسیه و انعقاد عهدنامه‌های گلستان و ترکمانچای، تأثیر مستقیم بر مسیر تجارت دریایی داشتند و در بسیاری موارد موجب محدودیت‌های جدی برای ایران شدند. با وجود این، تجارت میان دو کشور هرگز به طور کامل قطع نشد و کالاهای ایرانی همچون ابریشم، پنبه، روناس، برنج و خشکبار همچنان جایگاه خود را در بازارهای روسیه حفظ کردند. در مقابل، ایران کالاهای صنعتی، فلزات گران‌بها و منسوجات وارد می‌کرد. بررسی اسناد تاریخی نشان می‌دهد که بنادر شمالی ایران نه تنها مراکز اصلی مبادلات اقتصادی بودند، بلکه به عنوان نقاط راهبردی در سیاست خارجی ایران نیز عمل می‌کردند. بنادر شمالی ایران، علی‌رغم فراز و فرودهای سیاسی، نقشی کلیدی در شکل‌گیری اقتصاد منطقه‌ای و تعاملات بین‌المللی ایران داشتند.

کلیدواژه‌ها


منابع
1.        آدمیت، فریدون (1348)، امیرکبیر و ایران، انتشارات خوارزمی، چاپ سوم.
2.        اشرف، احمد (1359)، موانع رشد سرمایه داری در ایران دوره قاجار، انتشارات زمینه ، تهران چاپ اول.
3.        انتنر، مروین ل (1369)، روابط بازرگانی روس و ایران 1828 1914، ترجمه، توکلی، احمد؛ تهران ، مجموعه انتشارات ادبی و تاریخی،چاپ اول.
4.        جمالزاده، سید محمد علی (1335)، گنج شایگان ( اوضاع اقتصادی ایران )، نشر کاوه.
5.        رمضانی، روح الله (1400)، تاریخ سیاست خارجی ایران ( از صفویه تا پایان پهلوی اول / 879 تا 1320 شمسی ) ترجمه، اسلامی، روح الله؛ پزشکیان، زینب؛  تهران، نشر نی، چاپ دوم.
6.        عبدالله یف (1347)، کارگران ایران در اواخر دوره قاجار ترجمه آزیتا کاظم زاده، کتاب آگاه جلد 1، انتشارات آگاه، تهران.
7.        عیسوی، چالز (1362)، ترجمه آژند، یعقوب؛ تاریخ اقتصادی ایران ( عصر قاجار 1332-1215) نشر گستره، چاپ اول.
8.        فوران، جان (1377)، مقاومت شکننده تاریخ تحولات اجتماعی ایران از صفویه تا سالهای پس از انقلاب اسلامی، ترجمه احمد تدین، تهران: خدمات فرهنگی رسا.
9.        قاضی ها، فاطمه (1380)، اسناد روابط ایران و روسیه در دوران فتحعلی شاه و محمد شاه قاجار،تهران، انتشارات مرکز اسناد و تاریخ دیپلماسی.
10.     کاظم بیکی، محمدعلی (1398)، روابط اقتصادی ایران و روسیه از آغاز تا سقوط قاجاریه،تهران؛ وزارت امورخارجه، 1398
11.     کریمی گیلایه، یاسر؛ تاملی بر یک قرن سیاست و اقتصاد در گیلان، گیوا، چاپ اول.
12.     لتین، ویلهلم (1367)، ایران از نفوذ مسالمت آمیز تا تحت الحمایگی 1860-1919 برگردان مریم میراحمدی، تهران: معین چاپ اول .
13.     لمبتون، آن. ک. س. (1385)، سیری در تاریخ ایران بعد از اسلام، تهران، ترجمه آژند، یعقوب، امیرکبیر، چاپ سوم .
14.     پورمحمدی املشی، نصرالله، قدیری لشکاجانی، کلثوم (1394)، تاثیرات سیاسی،-اجتماعی حضور روسیه در گیلان در دوره قاجار ، نشریه تاریخ نامه ایران بعد از اسلام ، پاییز و زمستان،شماره 11
15.     حسن نژاد، زمانه(1398)، روابط بازارهای شمال ایران با روسیه تزاری در دوره قاجار، نشریه تاریخ اندیش، سال اول شماره 4 ص 47.
16.     زاهد، فیاض؛ موسوی، هدی(1395)، نگاهی گذرا به گمرکات و قاچاق کالا در نیمه دوم قرن نوزدهم و تاثیر آن بر توسعه ملی در ایران مطالعات توسعه اجتماعی، سال هشتم شماره 2
17.     سید، محمود، گلمحمدی، مجید(1398)، توسعه نیافتگی واردات و صادرات ایران و روسیه در عصر قاجار (1174 -1304 ه . ش ) نشریه مطالعات توسعه اجتماعی ایران ، سال یازدهم شماره 2
18.     غیاثی، فرزانه، حاتمی، امیرحسین، عادلفر، باقرعلی،  پورمحمدی املشی، نصراله (1401)، تاثیر روسیه بر ساختار اقتصادی گیلان از دوران ناصری تا انقلاب مشروطه، نشریه پژوهش های علوم تاریخی ، شماره 32
19.     کاوسی سهل آبادی، مهرنوش (1396)، اوضاع تجاری و سیاسی دریای مازندران در دوره قاجار، نشریه مطالعات ایران شناسی؛ بهار،شماره 8؛
اسناد
سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران (ساکما): 7231-295
ساکما: 8108-295
ساکما:7231-295
ساکما: 77435-240
ساکما: 480680-240
ساکما: 2278-240
ساکما: 8041-295
ساکما: 109865-240