بنیان‌های تمدن اسلامی الگویی برای نیل به پیشرفت و تمدن‌سازی نوین

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

دانشیار گروه تاریخ و تمدن ملل اسلامی دانشگاه شهید مدنی آذربایجان، تبریز، ایران

چکیده
تمدن اسلامی به‌ویژه در فلات ایران واجد ویژگی‌های خاص و بنیادین به‌مثابه روح حاکم و عنصر بالنده بود که فارغ از جنبه‌های مادی و دستاوردهای علمی در شکل‌گیری و بالندگی آن تأثیرگذار بوده است. براین‌اساس اگرچه تمدن نوین اسلامی ناشی نیازهای عصر حاضر است و با آنچه به‌عنوان تمدن اسلامی از سده سوم تا پنجم مطرح شده به لحاظ زمانی و ایدئولوژی متفاوت می‌نماید، ولی بنیان‌ها و ریشه‌های آن تا حدودی در پیوند با تمدن گذشته دنیای اسلام به‌ویژه ایران فرهنگی به‌عنوان قلب دنیای اسلام می‌باشد. در تمدن اسلامی معنویت ناشی از مبادی دینی زمینه اخلاق‌مداری در جنبه‌های مختلف را فراهم آورد. از سوی دیگر تساهل و تسامح در همگرایی گروه‌های مختلف اثر نهاد که این روند با عقل‌گرایی همراه شد. وجود زمینه علمی پیش از اسلام و توجه به علم و عالمان که با آموزه‌های دینی تقویت می‌شد در کنار ایجاد مراکز علمی موجب کسب مرجعیت در عرصه‌های مختلف دانش شد که این روند می‌تواند به‌عنوان الگو در راستای نیل به پیشرفت و تمدن نوین مدنظر قرار گیرد. پژوهش حاضر با روش توصیفی – تحلیلی و استفاده از کتب و مقالات منتشره می‌کوشد ضمن بازشناسی مؤلفه‌های تأثیرگذار بر شکل‌گیری و شکوفایی تمدن اسلامی پاسخی به این سؤال بیابد که در نیل به پیشرفت و تمدن‌سازی نوین کدام بنیان‌های تمدن اسلامی قابل الگوبرداری است؟

کلیدواژه‌ها


منابع
1.      آزادی احمدآبادی، قاسم، (1402)، «نقشه راه مرجعیت در علم، فناوری و نوآوری براساس اسناد بالادستی»، ترویج علم، 14 (1)، 81-58.
2.      ابن الجوزی، ابوالفرج عبدالرحمن (1992)، المنتظم فی تاریخ الامم و الملوک، تحقیق محمد عبدالقادر عطا و مصطفی عبدالقادر عطا، بیروت: دارالکتب العلمیه.
3.      ابن مسکویه، احمد بن محمد (1376)، تجارب‌الامم، ترجمه علی‌نقی منزوی، تهران: توس.
4.      ابودلف خزرجی، مسعر بن مهلهل، (1970)، الرسالة الثانیة لأبی دلف رحالة القرن العاشر، تحقیق بطرس بلغاکوف وانس خالدوف، ترجمه محمد منیر مرسی، قاهره، عالم الکتب.
5.      اکبری، محمد (1404)، « بررسی و تحلیل آثار و نتایج شاخصه‌های مقاومت اسلامی بر تمدن نوین اسلامی با تأکید بر تفاسیر سیاسی و اجتماعی معاصر»، مطالعات سیاسی تمدن نوین اسلامی، 5 (9)، 80-61.
6.      بحرانی، عطیه، فروتنی، زهرا، (1401)، «مفهوم و پیشران های مرجعیت علمی در گفتمان تمدنی امام خامنه‌ای»، رهیافت، 32 (3). 20-3.
7.      بشریه، حسن، (1377)، «پیش درآمدی بر تاریخ اندیشه تساهل سیاسی»، مجموعه‌مقالات تسامح آری یا نه؟، تهران، گردآوری مؤسسه فرهنگی اندیشه معاصر.
8.      بشیر، حسن، غیاثی، هادی. (1399). «چالش های تمدنی پیش روی انقلاب اسلامی ایران»، فصلنامه مطالعات بنیادین تمدن نوین اسلامی، 3 (1)، 28- 1.
9.      بهشتی، محمد، (1372)، فرهنگ صبا، تهران، صبا.
10.  بهنیانفر، احمدرضا، (1388)، «آسیب‌شناسی فرهنگ و تمدن اسلامی در زمینه‌ی تولید علم در جهان امروز»، پژوهش‌های اعتقادی کلامی، ش 13، 202-183.
11.  پاکتچی، احمد، (1391)، مبانی و روش اندیشه علمی امام صادق (ع)، اصول و روشهای حاکم بر مناظرات امام صادق (ع)، تهران: دانشگاه امام صادق (ع).
12.  حسن‌زاده آملی، حسن، (1365)، نصوص الحکم برفصوص الحکم، بی‌جا: مرکز نشر فرهنگى رجاء.
13.  حسن‌زاده، محمد، (1402)، «مدل چند لایه مرجعیت علمی»، علوم و فنون مدیریت اطلاعات، 9 (2)، 451-443.
14.  خامنه‌ای، سید علی،29/4/ 1388  -  26/10/1396 https://farsi.khamenei.ir
15.  خدایاری، علینقی، (1390)، تاریخ حدیث شیعه در سده‌های هشتم تا یازدهم هجرى‌، قم: دارالحدیث.
16.  الخطیب بغدادی، حافظ ابی‌بکر احمد بن علی، (1997)، تاریخ بغداد او مدینة الاسلام، تحقیق مصطفی عبدالقادر عطاء، بیروت، دارالکتب العلمیة.
17.  دادجو، ابراهیم، (1398)، «واقع‌گرایی در مطالعات تمدن نوین اسلامی»، مطالعات بنیادین تمدن نوین اسلامی، 2 (1)، 65 100.
18.  دارا، جلیل، صادقی، الهه، (1404)، « نقش مؤلفه‌های سیاسی پیاده‌روی اربعین در تحقق تمدن اسلامی با تأکید بر بیانات آیت‌الله خامنه‌ای »، فصلنامه مطالعات بنیادین تمدن نوین اسلامی، 8 (1)، 28- 1.
19.  دهقانی، محمد، (1400)، «عوامل شکوفایی علم در تمدن اسلامی و باز آفرینی نقش آن در تمدن نوین اسلامی»، پژوهش‌های تمدن نوین اسلامی، 1 (1)، 99-82.
20.  دهقانی، محمد، بارانی محمدرضا، (1393)، «نقش رواداری مذهبی در شکوفایی فرهنگ و تمدن اسلامی در قرن چهارم»، پژوهش‌های ادیانی، سال اول، ش 1، صص 80-68.
21.  رفیعی آتانی، عطاء اله، فیاض، سروش، ذبیحی، رضا، (1400)، «مدل‌سازی نقشه راه تحقق تمدن نوین اسلامی از گذرگاه گام دوم انقلاب با رویکرد مدل‌سازی ساختاری تفسیری (ISM)»، فصلنامه مطالعات بنیادین تمدن نوین اسلامی، 1 (7)، 67 96.
22.  الروزراوری، ابی شجاع محمد بن الحسین (بی‌تا)، ذیل کتاب تجارب‌الامم، تصحیح ف آمدروز، القاهره: دارالکتاب الاسلامی.
23.  روستا، احمد، داور، ونوس، ابراهیمی، عبدالحمید، (1383)، مدیریت بازاریابی، تهران: سمت.
24.  زرین‌کوب، عبدالحسین، (1379)، کارنامه اسلام، تهران: امیرکبیر.
25.  زنگی بخاری، محمد بن محمود، (1360)، گزیده متن رسائل اخوان الصفا و خلان الوفاء، علی اصغر حلبی، تهران: زوار.
26.  سجستانی، عبدالله بن سلیمان، (1974)، صوان الحکمه و ثلاث رسایل، تحقیق و مقدمه عبدالرحمن بدوی، تهران، بنیاد فرهنگ ایران.
27.  سید جوادین، رضا، حسنقلی‌پور، طهمورث، رهنورد، فرج‌الله، تاب، محمد، (1391)، «مفهوم‌پردازی مرجعیت علمی در نظام آموزش عالی»، پژوهش در نظام‌های آموزشی، 6 (16)، 27- 1.
28.  شیخ‌الاسلامی، حسین، (1428)، هدایة العلم، بی‌جا: مؤسسة أنصاریان للطباعة والنشر.
29.  صدری فر، نبی اله، مولوی، محمد، (1400)، «مقدمات و الزامات ایجاد تمدن نوین اسلامی»، فصلنامه علمی مطالعات الگوی پیشرفت اسلامی ایرانی، 9 (2)، 68-47.
30.  صفا، ذبیح‌الله، (1371)، تاریخ علوم عقلی در تمدن اسلامی تا اواسط قرن پنچم، تهران: دانشگاه تهران.
31.  طباطبایی، محمدحسین، (بی‌تا)، المیزان فی تفسیر القرآن، بی‌جا: منشورات اسماعیلیان.
32.  عمید، حسن، (1386)، فرهنگ عمید، تهران، امیرکبیر.
33.  عیاشى، محمد بن مسعود، (1380)، تفسیرالعیاشی، تصحیح سید هاشم رسولى محلاتى، تهران: مطبعه علمیه.
34.  فرجی ارمکی، اکبر، (1386)، «رسالت و نقش دانشگاه اسلامی در تمدن‌سازی و تولید علم دینی». دانشگاه آزاد اسلامی، 4 (36)، 80-64.
35.  فرزانه، محمدباقر، خیاط، علی، صفر پور، هادی، (1397)، «تبیین عوامل ایجاد تمدن نوین اسلامی از نگاه مقام معظم رهبری»، پژوهش های اجتماعی اسلامی، 24 (118)، 205-177.
36.  فیاض، ایراندخت، افشار کهن، زهرا، (1390)، «گذری بر بسترهای فرهنگی تحقق مرجعیت علمی در جهان»، مجموعه‌مقالات همایش آموزش در ایران 1404، تهران: پژوهشکده سیاست گذاری علم، فناوری و صنعت.
37.  گودرزی، غلامرضا، رودی، کمیل، (1390)، «تبیین مرجعیت‌علمی برای نهادهای علمی کشور با رویکرد تئوری مفهوم‌سازی بنیادی»، سیاست علم‌وفناوری، 4 (4)، 89-75.
38.  لومبارد، موریس، (1390)، جغرافیای تاریخی جهان اسلام در چهار قرن نخستین، عبدالله ناصری طاهری و سمیه سادات طباطبایی، تهران: پژوهشکده تاریخ اسلام.
39.  مجلسی، محمدباقر، (1983)، بحار الأنوار، تحقیق سید ابراهیم میانجی، بی‌جا: دار الاحیاء التراث.
40.  محمدپور، محسن، (1394)، «نقش تولید علم در شکل‌گیری تمدن نوین اسلامی با محوریت مکتب اهل بیت (ع)»، همایش اهل البیت علیهم السلام و تولید علم. SID. https://sid.ir/paper/886006/fa
41.  محمود ابن عثمان، (1358)، فردوس المرشدیة فی اسرار الصمدیة (به انضمام روایت ملخص آن موسوم به انوار المرشدیة فی اسرار الصمدیة)، به کوشش ایرج افشار، تهران، انجمن آثار ملی، چ سوم.
42.  مطهری نسب، مسعود، بید هندی، محمد، (1401)، «نقد و بررسی الگوی پایه، اسلامی ایرانی پیشرفت مبتنی بر رویکرد تمدنی»، فصلنامه علمی مطالعات الگوی پیشرفت اسلامی ایرانی، 10 (2)، 35 7.
43.  معین، محمد، (1385)، فرهنگ فارسی معین، گردآوری عزیز الله علیزاده، تهران، راه رشد.
44.  موسوی، سید علی، (1379)، «تساهل منفی و تساهل مثبت در قلمرو فلسفه سیاسی معاصر»، مجموعه‌مقالات تساهل و تسامح، زیر نظر فاضل میبدی، بی‌جا، موسسه فرهنگی انتشاراتی افریقیه.
45.  موسوی، مریم، (1404)، « شاخصه‌های تربیت نسل تمدن‌ساز از دیدگاه مقام معظم رهبری »، مطالعات راهبردی علوم انسانی و اسلامی ،71 (6)، 54- 29.
46.  نادری، عاطفه، حیدری، محمدحسین، میرباقری فرد، علی، (1400)، «بازشناسی مولفه‌های شاگردپروری در عرفان اسلامی با تاکید بر منش معلمی جنید بغدادی، بایزید بسطامی و نجم‌الدین کبری»، فصلنامه علمی تربیت اسلامی، 16 (35)، 33- 7.
47.  نالینو، کرلو آلفونسو، (1378)، نجوم اسلامی، احمد آرام، تهران: کانون نشر پژوهش‌های اسلامی.
48.  نجفی، موسی (1399)، « نظریه «تمدن نوین اسلامی» از رویکرد فلسفی - نظری تا رویکرد تاریخی - نظری»، فصلنامه مطالعات بنیادین تمدن نوین اسلامی، 3 (2)، 40-1..
49.  نصراللهی نیا، فاطمه، یمنی دوزی سرخابی، محمد، فراستخواه، مقصود، رضایی‌زاده، مرتضی، (1401)، «مفهوم سرمایه علمی در میدان دانشگاهی: دیدگاه کنشگران دانشگاه شهید بهشتی»، سیاست علم‌وفناوری، 15 (1)، 87- 68.
50.  هدایت پناه، محمدرضا، پیوندی بلدی، محمدرضا، (1401)، «الزامات، اصول و روش های اخلاقی و آموزشی شاگردپروری از دیدگاه امام صادق (ع)»، نشریه علمی علم و تمدن در اسلام، 4 (14)، 33 10.
51.  هونکه، زیگرید، (1376)، فرهنگ اسلام در اروپا، ترجمه مرتضی رهبانی، تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامی.
52.  یاسری، زینب، اخوان نیلچی، نفیسه، (1397)، فصلنامه مطالعات بنیادین تمدن نوین اسلامی، 1 (2)، 152- 133.