بررسی ابعاد نظری نقش زنان در فعالیتهای اقتصادی با تأکید بر الگوی سوم زن؛ معرفی الگوی «بانوی مجاهد»

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 گروه اقتصاد، دانشکده علوم اجتماعی و اقتصادی، دانشگاه الزهرا، تهران، ایران

2 مدرس مدرسه علمیه فاطمة الزهرا (س)، تهران، ایران

3 طلبه سطح دو، مدرسه علمیه فاطمة الزهرا (س)، تهران، ایران

چکیده
در این مطالعه به شیوه نظری و تحلیلی و با مقایسه جنبه‌های اقتصادی الگوهای اول و دوم زن، به ارائه بنیان‌های نظری الگوی سوم زن مسلمان پرداخته شده است و با استناد به آیات و روایات، الگوی «بانوی مجاهد» به عنوان نسخه مقابل الگوی اول و دوم زن معرفی شده است. در الگوی «بانوی مجاهد» و مطابق با آموزه‌های اسلام، زن از لحاظ ارزش‌های انسانی، از حقوقی یکسان با مرد برخوردار است. او به عنوان یک مجاهد از یک طرف، در خانه و خانواده نقش‌های غیرمستقیم و در عین‌حال کلیدی در اقتصاد ایفاء می‌نماید؛ جمعیت‌آفرینی، پس‌انداز و سرمایه‌گذاری در عین انفاق‌ و ایثار مالی، و نیز، اصلاح الگوی مصرف از طریق قناعت، پرهیز از تجمل‌گرایی، اسراف، تبذیر و اتراف. از طرف دیگر، در صورتی که مشارکت اجتماعی و اقتصادی او با شخصیت و سرشت وجودی‌اش و نیز، کارکردهای اصلی وی در خانواده در تزاحم نباشد، کاملاً مختار است در فعالیتهای اقتصادی و اشتغال نیز مشارکت مستقیم داشته باشد و در تولید درآمد و ثروت برای رفع نیازهای معیشتی خود، خانواده و ثمربخشی اجتماعی نقش‌آفرینی نماید. در این الگو، به طور ضمنی مشارکت غیرمستقیم زن در فعالیتهای اقتصادی بر مشارکت مستقیم وی تقدم دارد اما بانوی مجاهد می‌تواند با توجه به ملاحظاتی هر دو نقش را به طور همزمان ایفا نماید.

کلیدواژه‌ها


قرآن کریم
نهج‌البلاغه
مجموعه بیانات مقام معظم رهبری.
1.        ــــــــــــــــــــــــ، «نظری بر نظام اقتصادی اسلام». مجموعه آثار، تهران: صدرا.
2.        احمدنیا،  شیرین. (1383). اثرات اشتغال بر سلامت زنان. فصلنامه رفاه اجتماعی.  3(12). 270- 236.
3.        افشاری، زهرا. (1383). اقتصاد خانواده. چاپ دوم. تهران: دانشگاه الزهرا.
4.        افشاری، زهرا. (1395). عوامل اقتصادی- اجتماعی تعیین‌کنندة باروری در ایران (با کاربرد داده‌های پانل). فصلنامه پژوهش‌های رشد و توسعه اقتصادی، 6 (22)، 20- 13.
5.        آذربایجانی، مسعود. (1388). عدالت جنسیتی و اشتغال زنان، مطالعات راهبردی زنان، 12 (46)، 116- 81.
6.        باقری، شهلا. (1382). اشتغال زنان در ایران؛ درآمدی بر عوامل مؤثّر بر اشتغال زنان در چهل سال گذشته. تهران: شورای فرهنگی ـ اجتماعی زنان.
7.        پوران، رقیه و شاه‌آبادی، ابوالفضل. (1399). بررسی رابطه جمعیت- پیچیدگی اقتصادی در بستر کیفیت نهادی و جهانی‌شدن، همایش ملی علم، فناوری و پیچیدگی اقتصادی، تهران: دانشگاه الزهرا.
8.        تمیمی آمدی، عبد الواحد بن محمد. (1366). تصنیف غرر الحکم و درر الکلم. ترجمه مصطفی درایتی. قم: دفتر تبلیغات اسلامی.
9.        توسّلی، غلام‏عبّاس. (1375). جامعه‏شناسی کار و شغل. تهران: سمت.
10.     جهانیان، ناصر. (1391). اصلاح الگوی مصرف از منظر اقتصادی، تهران: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه.
11.     حسینی، رضا. (1388). الگوی تخصیص درآمد، نظریه رفتار مصرف کننده مسلمان. چاپ دوم. تهران: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه.
12.     حسینی، سید ابراهیم. (1388). فمینیسم. قم: نهاد نمایندگی مقام معظم رهبری در دانشگاهها، دفتر نشر معارف.
13.     حکیمی، محمدرضا حکیمی. و حکیمی، محمد. (1380). علی، الحیات، جلد سوم، ترجمه احمد آرام، تهران:دفتر نشر معارف اسلامی.
14.     خلیلیان اشکذری، محمد جمال. (1381). فرهنگ اسلامی و توسعه اقتصادی (بررسی سازگاری و ناسازگاری). چاپ اول. قم. مؤسسه آموزشی پژوهشی امام خمینی.
15.     خیری، یوسف. (1385). اشتغال زنان و پیامدهاى آن. بانوان شیعه. شماره 9.
16.     دارا، جلیل و صادقی، الهه. (1402). اشتغال زنان در دیدگاه آیتالله خامنهای مبتنی بر الگوی اسلامی-ایرانی. فصلنامه علمی مطالعات الگوی پیشرفت اسلامی ایرانی، 11 (2 (پیاپی22))، 283- 259.
17.     درّی نجف آبادی، زهرا.  مهرآرا، محسن. غفاری، فرهاد و هژبرکیانی، کامبیز . (1400). بررسی تأثیر اشتغال زنان بر ازدواج و طلاق. اقتصاد و الگو سازی. 12 (2): 195- 167.
18.     دفتر همکاری حوزه و دانشگاه. (1373). مبانی اقتصاد اسلامی. چاپ اول. تهران: انتشارات سمت.
19.     راغب الاصفهانی، ابوالقاسم حسین بن محمد. (1374). مفردات ألفاظ القرآن، تهران: مرتضوی.
20.     رفعت‌جاه، مریم و خیرخواه، فاطمه. (1391). مسائل و چالش‌های اشتغال زنان در ایران از دیدگاه شاغلان های مدیریتی پست. فصلنامۀ مطالعات توسعۀ اجتماعی- فرهنگی، 1 (2): 156- 130.
21.     سازمان امور اداری و استخدامی کشور. (1369). شناخت جایگاه زنان و چگونگی کارگزاری آنان در دستگاه‏های دولتی. (3 جلد)، تهران: دفتر بررسی ارزش‏های حاکم بر نظام اداری.
22.     ساوه درودی، مصطفی و همکاران(1401)،«الگوی امنیت اجتماعی در اندیشه آیت­الله حضرت آیت­الله خامنه­ای(مدظله العالی)  »، فصلنامه علمی مطالعات الگوی پیشرفت اسلامی ایرانی، سال دهم، شماره 2، صص63-37
23.     سلاطین، پروانه. رستمی انکاس، سمانه و محمدی، سمانه (1397). تأثیر باروری بر نرخ مشارکت زنان در گروه کشورهای منتخب: رهیافت داده‌های پانل. زن و مطالعات خانواده.  41 (A): 22- 7.
24.     صدیق اورعی، غلامرضا. «اشتغال زنان». پیام زن. دفتر تبلیغات حوزه علمیه قم، ش 49ـ52.
25.     طاهری نیا، احمد. (1384). زن و استقلال اقتصادی، مجله معرفت. شماره 89.
26.     طریحی، فخرالدین بن محمد. (1375). مجمع البحرین، تهران، مرتضوی.
27.     عابدیان، سیدحسن و اخوان روشندل، صادق. (1399). بررسی فقهی- تربیتی اشتغال زنان، مطالعات فقه تربیتی، 7 (13)، 280- 250.
28.     عاطفی، قربانعلی. (1386). بررسی اشتغال زنان از دیدگاه اسلام و غرب، مجموعه مقالات همایش منطقه‌ای زن در نظام حقوقی اسلام در دانشگاه آزاد واحد آستارا، .21-1
29.     عبدالخانی، ساجده. (1394). جایگاه اشتغال زنان در اسلام، پژوهشنامه اسلامی زن و خانواده، 2 (5)، 128- 123.
30.     عبدالمالکی، حجه اله. (1398). اقتصاد مقاومتی: درآمدی بر مبانی، سیاست‌ها و برنامه عمل. تهران: دانشگاه امام صادق.
31.     عبدالوهابی، معصومه. روشنایی، علی. علی احمدی، امید و جمالی آشتیانی، حسین. (1398). بررسی چالش اشتغال زنان براساس دیدگاه اسلام و لیبرالیسم، مطالعات سیاسی، 12 (46)، 120- 101.
32.     عرب‌مازار، عباس. علی‌پور، محمدصادق و زارع نیاکوکی، یاسر. (1393). تحلیل عوامل اجتماعی-اقتصادی موثر بر اشتغال زنان در ایران، اقتصاد و الگو سازی، 5(شماره 17-18)، 75-91.
33.     عظیمی، ناصرعلی. (1400). ارائه مدلی به‌منظور سنجش اقتصاد دانش‌بنیاد در ایران. مدیریت بهره‌وری. دوره 15، 4(59)،  231- 211.
34.     علاء‌الدینی، پویا و رضوی، محمدرضا. (1383). وضعیت مشارکت و اشتغال زنان در ایران. رفاه اجتماعی. 12.
35.     علی­پورجواد،پوررشیدی هاتف(1399)،«تحلیل گفتمان سند اولیه الگوی اسلامی ایرانی پیشرفت»، فصلنامه علمی مطالعات الگوی پیشرفت اسلامی ایرانی، سال نهم، دوره 8،شماره 2، ص167-140.
36.     فتحعلیانی، حامد. حسینی، حمید. احتشامی، علی حسین. (1398). جستاری در جهاد اقتصادی و اقتصاد مقاومتی با محوریت اخلاق اقتصادی؛ تولید، توزیع و مصرف. فصلنامه پژوهش‌های اخلاقی (انجمن معارف اسلامی ایران)، 3 (11)، 218- 197.
37.     قرشی، سید علی اکبر. (1386). قاموس قرآن. چاپ پانزدهم. تهران، دارالکتاب اسلامی.
38.     کریمی موغاری، زهرا. مینو، نظیفی نایینی. عباسپور، سحر. (1392). عوامل اقتصادی مؤثر بر اشتغال زنان در ایران ، فصلنامه مطالعات اجتماعی-روان شناختی زنان،11(3)، 80- 53.
39.     کلینی، محمد بن یعقوب. (1407ق). کافی، تهران: دار الکتب الإسلامیة، تهران.
40.     کرمی، محمد مهدی. (1390). مبانی فقهی اقتصاد اسلامی. چاپ یازدهم. تهران، انتشارات سمت.
41.     گواهی، زهرا. (1378). تعلیم و تربیت در اندیشه امام خمینی. تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام.
42.     لوبون، گوستاو. (1318). تمدن اسلام و عرب. ترجمه محمدتقی فخرداعی گیلانی. تهران.کتابفروشی و چایخانه علمی.
43.     متین، زهره و وجدانی، فاطمه. (1398). اشتغال و فرزندپروری براساس دیدگاه مقام معظم رهبری، علوم تربیتی ازدیدگاه اسلام، 7 (12)، 102- 83.
44.     مجلسی، محمد باقر. (ق1403). بحار الانوار، چاپ دوم. بیروت: مؤسسه الوفاء.
45.     محمد علی ابراهیم، نیره، و امام، محمدرضا. (1401). اشتغال زن در اقتصاد خانواده از نگاه فقه و حقوق موضوعه، مطالعات فقه اقتصادی، 4 (2)، 47- 55.
46.     محمدی ری شهری، محمد.  (1385). میزان الحکمه. چاپ هشتم.  قم: دارالحدیث.
47.     محمدی، مریم. (1391). تجمل‌گرایی زنان از دیدگاه اسلام (اندیشه‌های راهبردی زن و خانواده)، تهران: پیام عدالت.
48.     محمدی، مسلم. (1392). زن از دیدگاه اسلام و فمینیسم. چاپ اول. قم. نشر زائر.
49.     مطهری، مرتضی.(1396). مسئله حجاب و نظام حقوق زن در اسلام، تهران: صدرا.
50.     معین، محمد. (1362). فرهنگ معین، چاپ پنجم. تهران، امیرکبیر.
51.     مهربانی، وحید. (1394). اشتغال زنان و روند باروری و رشد جمعیت در ایران. نامه انجمن جمعیت‌شناسی ایران، 10 (2)، 94-72.
52.     نادری، سمیه. (1389). آثار مثبت اشتغال زنان، مدرسه علمیه امام خمینی، تهران، بهار.
53.     نظری، فهیمه . کریمیان، حبیب الله و شریفی، منصور . (1400). بررسی تأثیر کیفیت اشتغال زنان بر کیفیت زندگی (مطالعه موردی زنان شاغل شهر تهران). فصلنامه علمی مطالعات فقه اقتصادی. (3 (3)، 168- 150.
54.     ورام بن أبی فراس. مسعود ابن عیسی. عطایی، محمد رضا. (1369). مجموعة ورام، آداب و اخلاق در اسلام. ترجمه تبیه الخواطر. مشهد: بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی.
1.         Ahn, N., & Mira, P. (2002). A Note on the Changing Relationship between Fertility and Female Employment Rates in Developed Countries. Journal of Population Economics, 15(4), 667682.
2.         Barro, R. J. (1991). Economic Growth in a Cross Section of Countries. The Quarterly Journal of Economics, 106(2), 407443.
3.         Becker, Gary, S. (1960). “An Economic Analysis of Fertility. Demographic and Economic Change in Developed Countries”, A Conference of the Universities, National Bureau Committee for Economic Research. Princeton, NJ: Princeton University Press.
4.         Bertay, A. C., Dordevic, L., & Sever, C. (2020). Gender Inequality and Economic Growth: Evidence from Industry-Level Data. IMF Working Paper. Monetary and Capital Markets Department. WP/20/119.
5.         Bloom, D. E., Canning, D., Fink, G. & Jocelyn E. (2007). Fertility, Female Labor Force Participation, and the Demographic Dividend. Finlay NBER Working Paper No. 13583
6.         Boserup, E. (1989). Rural Development and Population: Institutions and Policy. Population and Development Review, 15 Supplement: 4560. https:// doi. org/ 10. 2307/ 28079 21
7.         Easterlin, Richard, A. (1966). “On the Relation of Economic Factors to Recent and Projected Fertility Changes”. Journal of Demography, 3(1), 131-153.
8.         Kremer, M. (1993). Population Growth and Technological Change: One Million B.C. to 1990. The Quarterly Journal of Economics, 108(3), 681716
9.         Leibenstein, H. (1974). “An Interpretation of the Economic Theory of Fertility: Promising Path or Blind Alley”. Journal of Economic Literature, 12(2), 457-479.
10.      Malthus, T. (1798). An Essay on the Principle of Population, as it Affects the Future Improvement of Society. 1998, Electronic Scholarly Publishing Project. London. http:// www. esp. org
11.      Milovanović, M. (2023). The Relationship between Fertility and Female Participation in the Labor Force in OECD Countries 20002020: It Is (Again) Negative. Central European Economic Journal, 10(57), 254274.
12.      Mok, K. H., & Wong, K. (2018). Gender equality, family-friendly policies, and women's participation in the labor market: Implications for the knowledge economy. International Journal of Human Resource Management, 29(16), 2377-2397.
13.      Shahabadi, A., Pouran, R. (2024). Exploring the Interaction of Population, Globalization and Institutional Factors for Achieving Economic Complexity in D8 countries, Journal of the Knowledge Economy, DOI:10.1007/s13132-023-01223-x
14.      Simon, J. (1981). The Ultimate Resource. Princeton University Press, Princeton.