واکاوی تطبیقی اخلاق در سیاست از دیدگاه امام علی (ع) و ارسطو

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 استاد مدعو گروه علوم سیاسی ، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه پیام نور ، آبادان، ایران.

2 گروه مطالعات سیاسی انقلاب اسلامی، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه شاهد، تهران، ایران.

3 گروه علوم سیاسی، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران.

چکیده
همواره یکی از مباحث مهمی که در حوزه‌ی علم سیاست و اندیشه سیاسی ذهن بسیاری از اندیشمندان و نظریه‌پردازان این حوزه را به خود معطوف نموده، این است که مبانی و اصول اخلاقی- ارزشی چه جایگاهی در سیاست دارند. دیدگاه اندیشمندان در این زمینه متفاوت و متعدد است. همچنین مهم حوزه‌ی سیاست عملی است. آن‌چه که در این مقاله مورد بررسی قرار می‌گیرد؛ توضیح این سؤال است که نسبت و رابطه‌ی اخلاق و سیاست از دیدگاه ارسطو و سیره عملی امام(ع) به عنوان معصومی که در رأس حکومت جامعه اسلامی قرار گرفته، چگونه بوده است؟ لذا پژوهش حاضر بر آن است که با استفاده از روش تحلیلی- تطبیقی به تبیین جایگاه اصول و ارزش‌های اخلاقی در سیاست از منظر امام علی(ع) و ارسطو بپردازد. یافته‌های تحقیق نشان می‌دهد که هر دو به درآمیختگی و پیوند جدایی‌ناپذیر اخلاق و سیاست تأکید دارند. حال آن‌که ارسطو به عنوان نماینده یونان باستان؛ معیار مطلوب‌بودن جامعه سیاسی و دست یافتن به سعادت را زندگی بر طبق فضیلت می‌داند. اما با توجه به جهان‌بینی توحیدی امام علی(ع)؛ آن حضرت شریعت را عنصر لاینفک سیاست دانسته و بهترین نوع سیاست را سیاست الهی معرفی می‌کند. این اصول و ارزش‌ها به قدری برای ایشان اهمیت دارند که بی‌درنگ در تزاحم میان سیاست و این اصول، اخلاقیات و ارزش‌های الهی را برمی‌گزینند. در واقع حکومت وسیله‌ای است برای دستیابی و حاکمیت ارزش‌های دینی و مبانی اخلاقی در جامعه بشریت.

کلیدواژه‌ها


منابع
قرآن کریم.
1.      آیتی، محمد ابراهیم(1371)، «تاریخ الیعقوبی»، چاپ ششم، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
2.      ابن اثیر، علی بن محمد(1385)، «الکامل فی التاریخ»، بیروت: نشر دار صادر.
3.      احمدی طباطبایی، سیدمحمدرضا(1388)، «اخلاق و فلسفه­ی سیاست»، فصلنامه قبسات، دوره چهارده، شماره 51، صص 86- 59.
4.      ارسطو(1381)، «سیاست»، ترجمه حمید عنایت، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
5.      ارسطو(1385)، «اخلاق نیکوماخوس»، ترجمه محمدحسن لطفی، تهران: انتشارات طرح نو.
6.      اکبری، مجید و امین، فاطمه(1388)، «نسبت اخلاق و سیاست در اندیشه ارسطو»، فصلنامه آینه معرفت، سال هشتم، شماره21، صص 108-79.
7.      برزگ، محمدعلی(1384)، «اخلاق و سیاست در اندیشه و رفتار سیاسی امام علی(ع)»، قم: زمزم هدایت.
8.      پروانه­زاد، الناز و میراحمدی، منصور(1391)، «نسبت اخلاق و امر سیاسی در منظومه­ی فکری امام علی(ع) با رویکرد به کلام 216 نهج­البلاغه»، فصلنامه جستارهای سیاسی معاصر، سال سوم، شماره 1، صص 52- 27.
9.      پورعزت، علی­اصغر(1387)، «مختصات حکومت حق­مدار در پرتو نهج­البلاغه امام علی(ع)»، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
10.  تانسی، استیون(1393)،«مقدمات سیاست»، ترجمه­ هرمز همایون پور، تهران: نشر نی.
11.  پونتارا، جولیانو(1370)، «اخلاق،سیاست، انقلاب»، ترجمه­ حمید غفاری، نامه فرهنگ، سال دوم، شماره 1و2.
12.  جرداق، جرج(1375)، «امام علی صوت عدالت انسانیت»، ترجمه هادی خسروشاهی، تهران: نشر خرم.
13.  جونز، و. ت(1362)، «خداوندان اندیشه سیاسی»، ترجمه علی رامین، تهران: انتشارات امیرکبیر.
14.  الحرالعاملی، محمد بن حسن(1430ق)، «وسائل الشیعه»، تحقیق عبدالرحیم ربانی شیرازی، بیروت: داراحیاء التراث العربی.
15.  حرّانی،حسن بن شعبه(1404ق)، «تحف العقول»، قم: جامعه مدرسین.
16.  خانی، علی(1390)، «رابطه اخلاق و سیاست در نظریه ارسطو»، روزنامه رسالت، شماره 7398، 7/8/1390.
17.  خانی، محمدحسن(1389)، «نسبت بین اخلاق و منفعت در روابط بین­الملل»، فصلنامه دانش سیاسی، سال ششم، شماره 1، صص 24- 5.
18.  خوانساری، جمال­الدین محمد(1366)، «شرح غررالحکم و دررالکلم»، به تصحیح میرجلال­الدین حسینی ارموی، تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
19.  داود، الهام(1378)، «علی ترسیم­گر اسلام واقعی»، نشریه درس­هایی از مکتب اسلام، سال سی و نهم، شماره 8..
20.  درخشه، جلال(1391)، «نسبت اخلاق و سیاست دیدگاه امام علی(ع)»، فصلنامه سیاست، دوره 42، شماره 3، صص 55- 37.
21.  رسول‌زاده، اسماعیل (۱۳۶۹)، «قضاوت­ها و حکومت عدالت‌­خواهی علی­ابن­ابیطالب علیه­السّلام»، چاپ دوم، تهران: انتشارات یاسین.
22.  رفیع، حسین و حلال­خور، مهرداد(1390)، «تعامل اخلاق و سیاست در اندیشه­ی سیاسی امام خمینی(س)»، پژوهشنامه متین، شماره 52، صص 121- 103.
23.  رنجبر، مقصود(1381)، «اخلاق سیاسی در سیره­ی عملی امام علی(ع)»، نشریه فرهنگ کوثر، شماره56.
24.  ساجدی، علی محمد و دارایی تبار، هاجر(1395)، «بررسی رابطه سیاست و سعادت در اندیشه ارسطو و ابن مسکویه »، فصلنامه پژوهش­های اخلاقی، سال هفتم، شماره،1، صص 110-93.
25.  سلطان محمدی، حسین(1382)، «آیین زمامداری در سیره حکومتی امام علی(ع)»، مجله مبلغان، شماره 47، صص 109- 97.
26.  سلطان محمدی، حسین و سلطان محمدی، فاطمه(1391)، «تبیین مولفه­های سیاست اخلاقی امام علی(ع) پس از رسیدن به امامت و حکومت»، پژوهش­نامه­ علوی، سال سوم، شماره 1، صص 116-91.
27.  شاه آبادی، ابوالفضل و جامه بزرگی، آمنه(1392)، «نظریه حکمرانی خوب از دیدگاه نهج­البلاغه»، فصلنامه پژوهشنامه نهج­البلاغه، سال اول، شماره 2.
28.  شریفی، احمد حسین(1384)، «آیین زندگی(اخلاق کاربردی)»،  چاپ یازدهم، قم: دفتر نشر معارف.
29.  شیبانی، محمد(1393)، «اخلاق و سیاست در قرآن و نهج­البلاغه» برگرفته از سایت:
http://www.hajij.com/fa/moral/morality/item/1762-1393-01-31-10-33-44
30.  صبری، علی و علوی، سیدمحمدکاظم(1395)، «رابطه سعادت و فضیلت از دیدگاه ارسطو و فارابی»، فصلنامه الهیات تطبیقی، سال هفتم، شماره 16، صص114- 101.
31.  فیض­الاسلام، علی نقی(1378)، «ترجمه نهجالبلاغه»، تهران: انتشارات فیض­الاسلام.
32.  قربانی، قدرت­اله(1387)، «سنت ارسطویی در فلسفه اخلاق غرب؛ دیدگاه­های مک اینتایر»، فصلنامه اندیشه دینی دانشگاه شیراز، شماره 27، صص 82-61.
33.  قمی، شیخ عباس(1370)، «مفاتیح الجنان»، ترجمه  الهی قمشه­ای، چاپ سوم، تهران: مرکز نشر  فرهنگی رجاء.
34.  کاظمی، علی اصغر(1376)، «اخلاق و سیاست: اندیشه سیاسی در عرصه عمل»، تهران: نشر قومس.
35.  کلایمر رودی، کارلتون و همکاران(1348)، «آشنایی با علم سیاست»، ترجمه بهرام ملکوتی، تهران: امیرکبیر.
36.  الکلینی، ابوجعفر محمدبن یعقوب(۱۳۸۸)، «الکافی»، صححه علی اکبر غفار، چاپ چهارم، تهران: دارالکتب الاسلامیه.
37.  ماکیاولی، نیکولو(1374)، «شهریار»، ترجمه داریوش آشوری، تهران: نشر کتاب پرواز.
38.  المجلسی، مولی محمدباقر(1404)، «مرآة العقول فی شرح اخبار آل الرسول»، تهران: دارالکتب الاسلامیة.
39.  محمدی، رمضان و اقامحمدی، یاسر(1397)، «تدابیر، ارتقا و توسعه اقتصادی در سیره­ی امیرالمومنین علی­(ع)»، فصلنامه پژوهش­نامه­ علوی، سال نهم، شماره 1، صص 60- 37.
40.  محمدی ری­شهری، محمد و همکاران(1382)، «موسوعه الامام علی­بن­ابی­طالب(ع) فی الکتاب و السنه و التاریخ»، قم: موسسه فرهنگی دارالحدیث.
41.  مسعودی، جهانگیر و ساداتی­زاده، سجاد(1394)، «رابطه­ی اخلاق و سیاست»، فصلنامه اخلاق در علوم و فناوری، سال دهم، شماره 3، صص 28- 19.
42.  مسعودیان، پریسا و بهشتی، سعید(1392)، «بررسی اهداف و اصول و روش­های تربیت سیاسی بر مبنای نهج­البلاغه»، پژوهش در مسائل تعلیم و تربیت اسلامی، سال بیستم، دوره جدید، شماره 17، صص 25- 7.
43.  معین، محمد(1371)، «فرهنگ فارسی»، تهران: انتشارات امیرکبیر.
44.  المغربی تمیمی، قاضی نعمان(1383ق)،  «دعائم الاسلام»، جلد 2، قاهره: نشر دارالمعارف.
45.  منقری، نصر بن مزاحم(1370)، «پیکار صفین»، ترجمه پرویز اتابکی، چاپ دوم، تهران: انتشارات و آموزش انقلاب اسلامی.
46.  الموسوی الخمینی(امام خمینی)، روح الله(1379)، «صحیفه امام(مجموعه آثار امام خمینی)»، چاپ سوم، تهران: موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی.
47.  موسوی خویی، محمدصالح(1384)، «امام شناسی»، جلد 1، قم: نشر شاکر.
48.  مولوی، محمد(1395)، «اصول و مبانی اخلاقی سیاست در دیدگاه امام علی(ع)»، فصلنامه پژوهشنامه نهج­البلاغه، سال چهارم، شماره 14، صص 18- 1.
49.  نادری باب اناری، مهدی(1386)، «جایگاه مردم در اندیشه سیاسی امام علی­(ع)»، فصلنامه ره­آورد سیاسی، شماره 18، صص 164-147.
50.  نبوی، عباس(1379)، «جامعه آرمانی»، درج شده در «دانشنامه امام علی(ع)»، جلد 6، تهران: دانش و اندیشه معاصر.
51.  «نهج­البلاغه امام علی­(ع)»(1380)، گردآوری سید شریف الرضی، ترجمه علامه جعفری، به اهتمام علی جعفری، تهران: مؤسسه تدوین و نشر آثار علامه جعفری و دفتر نشر فرهنگ اسلامی.
52.  «نهج­البلاغه حضرت امیرالمومنین علی­(ع)»(1379)، گردآوری سید شریف الرضی، ترجمه محمد دشتی، چاپ هفتم، قم: نشر مشرقین.
53.  «نهج­البلاغه حضرت امیر­المومنین علی­(ع)»(1379)، گردآوری سید شریف الرضی، ترجمه عبدالمحمد آیتی، تهران: بنیاد نهج­البلاغه و دفتر نشر فرهنگ اسلامی.