نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 گروه معماری، واحد همدان، دانشگاه آزاد اسلامی، همدان، ایران

2 استادیارگروه معماری، دانشکده معماری و شهرسازی، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، ایران.

چکیده

نیل به آرامش، هدف نهایی تلاش های آدمی محسوب می شود. در قبال این نیاز فطری، مکاتب الهی و بشری، به ارائه ی راهکارهایی پرداخته اند اما پاسخ به این سوال که خانه به عنوان یکی از اساسی ترین فضاهای زندگی چگونه به انسان جهت نیل به این مهم کمک می کند هنوز جای کار دارد. هدف این تحقیق واکاوی مفهوم آرامش در متون اسلامی و نمود و ظهور این مفهوم در معماری اسلامی می باشد. جهت نیل به این منظور با روش کیفی و رویکرد گراندد تئوری با استفاده از مصاحبه های نیمه ساختار یافته از ساکنین تعدادی از خانه های اواخر قاجار شهر ارومیه انجام گرفته و برای ارزیابی نهایی و تجزیه تحلیل داده ها از نرم افزار MAXQDA استفاده شده است. شیوه جمع آوری اطلاعات در بخش مبانی نظری، کتابخانه ای و در بخش نمونه موردی، میدانی و از طریق خاطره نگاری و مصاحبه با ساکنان است. با توجه به ادبیات تحقیق، در مقایسه با اصطلاحات قرآنی به نظر می رسد اطمینان و طمأنینه، سکینه، اخبات و قلب سلیم از نوع آرامش معنوی و اعتقادی، أمنه و وقار و در برخی آیات سکینه از نوع آرامش روانی و جسمانی می باشند، نفس مطمئنه نیز بالاترین حد آرامش معنوی و بهترین حیات برای انسان، حیات طیبه می باشد که برای بندگان شایسته خداوند، انواع آرامش را به همراه دارد؛ همچنین ارزیابی و نتایج تحلیل نشان می دهد که روح مکان، مکان مقدس، وحدت، ترجیح و زیبایی از ویژگی های محیطی، معماری و شهری، موجب آرامش معنوی می شوند.

کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله [English]

The analysis of spiritual tranquility in architecture based on the concept of tranquility in Islamic texts (Case study of Late Qajar houses in Urmia)

نویسندگان [English]

  • Mohammadmehdi Soroush 1
  • Farnoosh Minooei 1
  • Manouchehr Foroutan 1
  • Azadeh Aghalatifi 2

1 Department of Architecture, Hamedan Branch, Islamic Azad University, Hamedan, Iran.

2 Department of Architecture, Faculty of Architecture and Urbanism, Shahid Beheshti University, Tehran, Iran.

چکیده [English]

Achieving tranquility is considered the ultimate goal of human endeavors. In response to this natural need, the divine and human schools have offered solutions, but the answer to this question that how the home, as one of the most basic living spaces, assists people to achieve this, is still a work in progress. The purpose of this study is to investigate the concept of tranquility in Islamic texts as well as achieving related concepts in Islamic architecture. To this end, using a qualitative method and Grounded theory, semi-structured interviews were conducted with residents of a number of late Qajar houses in Urmia. Moreover, MAXQDA software was run for data analysis and final evaluation. Library method was utilized to collect the data in theoretical background section, whereas field survey was done by memoirs and interview with residents. Considering the literature review, and in comparison with Quranic terms, it seems that reassurance, comfort, certainty, and a sound heart is considered as spiritual and religious tranquility, whereas safety and dignity and also comfort in some verses are considered type of mental and physical tranquility. The reassured soul is also the highest level of spiritual tranquility and the best life for human beings is the blessed life, which brings all kinds of tranquility for the worthy creatures of God. In addition, the evaluation and the results of the analysis indicate that the sense of the place, the holy place, unity, preference and beauty of the environmental, architectural and urban features lead to spiritual tranquility.

کلیدواژه‌ها [English]

  • spiritual tranquility
  • reassured soul
  • blessed life
  • sense of the place
  • Home
قرآن کریم.
آقایی زاده ترابی، احمد؛ نصیری، علی (1390). مقدمه ای بر تحقیق در مناسبات دین و روان از منظر قرآن. مطالعات تفسیری، 6(2).
آمدی، عبدالواحد (1373). غررالحکم و دررالکلم (جلد 3). ترجمه محمد خوانساری، تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
ابن جوزی، عبدالرحمن بن علی (1422). زاد المسیر فی علم التفسیر (جلد 2). بیروت: دار الکتاب عربی.
ابن سینا، حسین بن عبدالله (1332). اشارات و تنبیهات. تهران: انجمن آثار ملی.
ابراهیمی، ابراهیم (1389). سلامت و رنجوری روان از منظر قرآن کریم. مجله علمی پژوهشی دانشگاه علوم پزشکی اراک، 4(13): 1-9
ابن عربی، محی الدین (1385). فتوحات مکیه. ترجمه محمد خواجوی، تهران: مولی.
ابن منظور، محمد (1416ق). لسان العرب (جلد 13). بیروت: دار احیا التراث العربی.
احمدی، علی اصغر (1374). روانشناسی شخصیت از دیدگاه اسلامی. تهران: امیر کبیر.
استراوس، آنسلم؛ کوربین، ج‍ول‍ی‍ت‌ (1385). اصول روش تحقیق کیفی«نظریه مبنایی رویه ها و شیوه ها». تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
المناوى، عبدالرؤوف (1423ق). التوقیف على مهمات التعارق. دمشق: دارالفکر.
النراقی، مهدی‌بن ابی‌ذر (بی تا.) جامع السادات(جلد 1) قم: دارالکتب العلمیه
انصاری، خواجه عبدالله (1373). شرح منازل السائرین. تهران: انتشارات الزهرا.
بمانیان، محمدرضا (1386). بررسی نقش خدا محوری در معماری مسلمانان . نشریه بین المللی مهندسی صنایع و مدیریت تولید (فارسی)(نشریه بین المللی علوم مهندسی)، 18(5 (ویژه نامه معماری و شهرسازی)):37-44    
بهجت پور، عبدالکریم و همکاران (1391). تفسیر موضوعی قرآن (چ42). قم: دفتر نشر معارف.
بهمنی، المیرا؛ گودرزی‌سروش، محمدمهدی؛ زارعی، محمدابراهیم (1395)، بررسی شناخت عوامل زمینه‌گرا در کالبد خانه‌ها و بافت کهن سنندج: بانگاهی به عمارت وکیل‌الملک، فصلنامه مطالعات شهر ایرانی اسلامی، 7(26):55-69
جرجانی، علی بن محمد (1405ق). التعریفات. ترجمه ابیاری، بیروت: دار الکتب العربی.
جوادی آملی، عبدالله (1375). تفسیر موضوعی قرآن مجید (جلد 1). قم: مرکز نشر فرهنگی رجا.
حسینی، حسن (1378). نگاهی اجمالی به مبانی و فلسفه ی بهداشت روانی در اسلام. مجله علوم اجتماعی و انسانی دانشگاه شیراز، 15(1):67-84    
حمزه نژاد، مهدی؛ دشتی، مینا (1395). بررسی خانه های سنتی ایرانی از منظر پدیدارشناسان و سنت گرایان معنوی. فصلنامه نقش جهان، 2(6):24-35
دهخدا، علی اکبر (1377). لغت نامه دهخدا (نسخه 2، جلد 1). تهران: انتشارات دانشگاه تهران
ذوالفقاریان، محمدرضا؛ لطیفی، میثم (1390). نظریه پردازی داده بنیاد با .NVivo8 انتشارات دانشگاه امام صادق
 راپاپورت، آموس. (1388). انسان شناسی مسکن. تهران، نشر حرفه هنرمند. تهران: نشر حرفه هنرمند.
راغب اصفهانی، حسین بن محمد (1416 ق). مفردات الفاظ قرآن کریم. بیروت: دار القلم.
رشید پور تهرانی، مجید (1383). پرورش های اخلاقی و روش های تربیتی. (به نقل از شیخ عباس قمی) تهران: انتشارات انجمن اولیا و مربیان.
رنجبر، هادی؛ حق دوست، علی اکبر؛ صلصالی، مهوش (1391). نمونه گیری در پژوهش های کیفی: راهنمایی برای شروع. مجله علمی پژوهشی دانشگاه علوم پزشکی ارتش جمهوری اسلامی ایران، 10(3):238-250  
زمحشری، محمود بن عمر (1407ق). الکشاف عن حقایق غوامض التنزیل و عیون الاقاویل فی وجوه التاویل. بیروت: دار الکتب العربی
شایان مهر، علی رضا (1377). دائرة المعارف تطبیقی علوم اجتماعی (جلد 1). تهران: کیهان.
شرباصى، احمد (1379). دائرة المعارف اخلاق قرآنی (جلد 1). ترجمه حسینی، م. سنندج: تافگاه.
شمس، مرادعلی (1384). با علامه در المیزان (جلد 1). قم: اسوه.
طباطبایی، سید محمد حسین (1374). تفسیر المیزان. قم: دفتر انتشارات اسلامی جامعه مدرسین حوزه علمیه
طبرسی، فضل بن حسن (1360). مجمع البیان فی تفسیر القرآن. تهران: فراهانی.
طبری، ابوجعفر (1412ق). جامع البیان فی تفسیر القرآن (جلد 11). بیروت: دار المعرفه.
طریحی، فخر الدین (1375). مجمع البحرین (جلد 6). تهران: کتابفروشی مرتضوی.
طوسی، محمد بن حسن (بی تا). التبیان فی تفسیر القرآن. بیروت: دار احیا التراث العربی.
عثمان نجاتی، محمد (1384). قرآن و روانشناسی (چ 6). ترجمه عباس عرب، مشهد: بنیاد پژوهش های اسلامی آستان قدس رضوی.
عثمان نجاتی، محمد (1388). حدیث و روان شناسی (چ 2). ترجمه حمیدرضا شیخی، مشهد: بنیاد پژوهش های اسلامی آستان قدس رضوی.
عروسی حویزی، عبد علی بن جمعه (1415ق). تفسیر نور الثقلین (چ 4). ترجمه سید هاشم رسولی محلاتی، قم: اسماعیلیان.
فراهیدی، خلیل بن احمد (1410ق). العین. قم: هجرت.
قریشی، سید علی اکبر (1371). قاموس قرآن (جلد 4). تهران: دارالکتاب اسلامیه.
قیومی، احمد بن محمد (بی تا). مصباح المنیر (جلد 3). بیروت: مکتبه لبنان.
کلینی، محمد بن یعقوب (1372). اصول کافی (جلد 2). ترجمه محمد باقر کمره ای، تهران: اسوه.
مجلسی، محمد باقر (1413ق). بحارالانوار (جلد 7). بیروت: دار الاضوا.
مرزبند، رحمت اله؛ زکوی، علی اصغر (1391). شاخص های سلامت معنوی از منظر آموزه های وحیانی. اخلاق پزشکی, 6(20): 69-99
مرعشی، علی (1387). بهداشت روان و نقش دین (جلد 1). تهران: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی.
مرکز فرهنگ و معارف قرآن. (1385). اعلام قرآن از دائرة المعارف قرآن کریم (جلد 3). قم: بوستان کتاب.
مرکز فرهنگ و معارف قرآن. (1385). دائرة المعارف قرآن کریم. قم: بوستان کتاب.
معین، محمد (1362). فرهنگ فارسی معین (جلد 1). تهران: امیر کبیر.
مفید، محمد بن محمد (1424ق). تفسیر القرآن المجید. قم: انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی.
مکارم شیرازی، ناصر و همکاران. (1382). تفسیر نمونه. تهران: دارالکتب الاسلامیه.
موحدی محب، عبدالله (1389). تفسیر موضوعی قرآن (جلد 6). قم: دفتر نشر معارف.
مهدی نژاد، جمال الدین؛ عظمتی، حمید رضا؛ صادقی حبیب آباد، علی (1397). رتبه‌بندی شاخص‌های آرامش معنوی در معماری مساجد سنتی مبتنی بر ادراک «حس معنویت» با بهره‌گیری از روش «VIKOR» پژوهش های هستی شناختی، 7 (14): 59-82
میبدی، رشید الدین احمد بن ابی سعد (1371). کشف الأسرار و عدة الأبرار. تهران: امیر کبیر.
نقی زاده، محمد (1392). تحلیل و طراحی فضای شهری. تهران: جهاد دانشگاهی.
نقی زاده، محمد (1395). فضای حیات طیبه، شهر آرمانی اسلام. مطالعات معماری ایران، 9: 193-196
نوربرگ شولتز، کریستیان (1381). مفهوم سکونت، به سوی معماری تمثیلی. تهران: انتشارات آگاه.
ویس کرمی، مهرداد (1395). بررسی تطبیقی آرامش روانی در قرآن و روان شناسی. قم: نهاد نمایندگی مقام معظم رهبری در دانشگاه ها، دفتر نشر معارف.
هومانی راد، مرضیه؛ طاهباز، منصوره (1393). بررسی نقش نور روز در ایجاد فضای معنوی در مساجد معاصر. معماری و شهرسازی آرمان شهر،7( اولین ویژه نامه نورپردازی):11-23
هالووی، ایمی؛ ویلر، استفانی‌ (1385). روش تحقیق کیفی در پرستاری. ترجمه حیدر علی عابدی، تهران: انتشارات بشری.
Berto, R. (2005). Exposure to restorative environments helps restore attentional capacity. Journal of environmental psychology, 25(3), 249-259
 Bradley, E. (1995). Religious involvement and social resources: evidence from the data set" Americans' changing lives". Journal for the scientific study of Religion, 259-267
 Herzog, T. R., & Barnes, G. J. (1999). Tranquility and preference revisited. Journal of environmental psychology, 19(2), 171-181
 Herzog, T. R., & Bosley, P. J. (1992). Tranquility and preference as affective qualities of natural environments. Journal of environmental psychology, 12(2), 115-127
 Hunter, M. D., Eickhoff, S. B., Pheasant, R. J., Douglas, M. J., Watts, G. R., Farrow, T. F., . . . Horoshenkov, K. V. (2010). The state of tranquility: Subjective perception is shaped by contextual modulation of auditory connectivity. Neuroimage, 53(2), 611-618
 Kaplan, S. (1995). The restorative benefits of nature: Toward an integrative framework. Journal of environmental psychology, 15(3), 169-182
 Pheasant, R. J., Fisher, M. N., Watts, G. R., Whitaker, D. J., & Horoshenkov, K. V. (2010). The importance of auditory-visual interaction in the construction of ‘tranquil space’. Journal of environmental psychology, 30(4), 501-509
 Ellison, C. G., Burdette, A. M., & Hill, T. D. (2009). Blessed assurance: Religion, anxiety, and tranquility among US adults. Social Science Research, 38(3), 656-667
 Hewlett, D., Harding, L., Munro, T., Terradillos, A., & Wilkinson, K. (2017). Broadly engaging with tranquillity in protected landscapes: A matter of perspective identified in GIS. Landscape and Urban Planning, 158, 185-201
 Shreve-Neiger, A. K., & Edelstein, B. A. (2004). Religion and anxiety: A critical review of the literature. Clinical psychology review, 24(4), 379-397
 Ulrich, R. S., Simons, R. F., Losito, B. D., Fiorito, E., Miles, M. A., & Zelson, M. (1991). Stress recovery during exposure to natural and urban environments. Journal of environmental psychology, 11(3), 201-230
Watts, G. (2018). Tranquillity Trails for urban areas. Urban forestry & urban greening, 29, 154-161
Watts, G., & Marafa, L. (2017). Validation of the tranquillity rating prediction tool (TRAPT): comparative studies in UK and Hong Kong. Noise Mapping, 4(1), 67-74
Watts, G. R., & Pheasant, R. J. (2013). Factors affecting tranquillity in the countryside. Applied Acoustics, 74(9), 1094-1103
Watts, G. R., & Pheasant, R. J. (2014). Factors associated with tranquility in the Scottish Highlands and Dartmoor National Park, Proceedings of the Institute of Acoustics. 36
Watts, G. R., Pheasant, R. J., & Horoshenkov, K. V. (2011). Predicting perceived tranquillity in urban parks and open spaces. Environment and Planning B: planning and design, 38(4)
 585-5